شێخ سەعیدی پیران یەکێکە لە سیمبولە دیارەکانی نەتەوەی کورد و سەرکردەیەکی ئایینی و نیشتمانپەروەر بوو کە ڕۆڵی بنەڕەتی گێڕا لە یەکەمین شۆڕشی گەورەی کورد لە دژی دەسەڵاتی نوێی کۆماری تورکیا. شۆڕشی شێخ سەعید لە ساڵی 1925، تەنها وەک ڕاپەڕینێکی ناوچەیی نەبوو، بەڵکو وەکو هەوڵێکی گشتگیر سەرهەڵدا بۆ پاراستنی ماف و ناسنامەی کورد لە باکووری کوردستان، دوای هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانی و دروستبوونی حکومەتێکی توندڕەوی عەلمانی لە ئەنقەرە. شێخ سەعیدی پیران - سەرکردەکە شێخ سەعید کوڕی شێخ مەحموودی فەیزوڵڵا، لە ساڵی 1864 یان 1865 لە گوندی پالۆی سەر بە پارێزگای خارپێت (ئێستا ئەلازیغ) لەدایکبووە. ئەو کەسایەتییەکی دیاری عەشایەری بوو و لە هەمان کاتدا پێشەوای تەریقەتی نەقشبەندی بوو لە ناوچەکانی باکووری کوردستان. بەهۆی پێگەی ئایینی و کۆمەڵایەتییەوە، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر خەڵکانی کورد هەبوو. شێخ سەعید سەرەتا وەک زۆرێک لە کەسایەتییە کوردەکان دژی داگیرکارییەکانی ئەوروپا بوو و هیوای وابوو مافەکانی کورد لە چوارچێوەی دەوڵەتی نوێی تورکیادا بەدی بێت. بەڵام سیاسەتی توندڕەوانەی کەمالیستەکان دژی ئیسلام و ناسنامەی کورد، وای لێکرد بڕوا بەوە بکات کە تەنها بە شۆڕش دەتوانرێت مافەکانی کورد بەدەست بهێنرێت. شۆڕشی 1925 هۆکاری سەرەکی هەڵگیرساندنی شۆڕشی شێخ سەعید بریتین لە: هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت: هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە ساڵی 1924 و سیاسەتی توندڕەوی دژە ئایینی حکومەتی تورکیا (وەک لابردنی حیجاب، داخستنی قوتابخانە و دەزگا ئایینییەکان)، توڕەییەکی زۆری لەناو موسڵمانانی کورد دروست کرد. نکوڵیکردن لە ناسنامەی کورد: حکومەتی نوێی تورکیا نکۆڵی لە بوونی نەتەوەی کورد دەکرد و دەستی بە سیاسەتی تواندنەوە و تورکاندن کرد. پێشێلکردنی مافەکان: نەبەستنەوەی پەیماننامەی لۆزان بە هەند کە باسی مافی کەمینەکانی دەکرد. چۆنیەتی ڕوودان: شۆڕشەکە لە 8ی شوباتی 1925 بە شێوەیەکی فەرمی دەستی پێکرد، کاتێک شێخ سەعید دەستووری شۆڕشەکەی لە ناوچەی داراهێنی (ئێستا گێنچ) بڵاوکردەوە. سەرەتا مەبەست لە شۆڕشەکە ڕاپەڕینێکی گشتی نەبوو، بەڵکو تەنها وەڵامدانەوەیەک بوو بۆ فشاری حکومەت. بەڵام بە خێرایی، شۆڕشەکە پەرەی سەند و زۆرینەی شار و شارۆچکەکانی وەک دیاربەکر، چەولیگ، ماردین و خارپێتی گرتەوە. شۆڕشەکە بە ماوەیەکی کەم ناوچەیەکی فراوانی خستە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی. دەرئەنجام و پاشهاتەکان شۆڕشی شێخ سەعید سەرەڕای گەورەیی و فراوانی، بەهۆی کەمیی چەک و تەقەمەنی، جیاوازیی هۆزەکان، و نەبوونی پلاندانانی تۆکمە بۆ داهاتووی شۆڕشەکە، تەنها نزیکەی مانگ و نیوێک بەردەوام بوو. ئەنجامە کارەساتبارەکان: شکستهێنان و دەستگیرکردن: لە مانگی ئاداری 1925، سوپای تورکیا بە خێرایی و بە بەکارهێنانی فڕۆکە و هێزی زۆر، شۆڕشەکەی سەرکوت کرد. شێخ سەعید لە 15ی نیسانی 1925 دەستگیر کرا. لە سێدارەدان: شێخ سەعید و 47 لە هاوڕێ و سەرکردەکانی شۆڕشەکە لە دادگایەکی سەربازی (کە بە دادگای ئیستقلال ناسرا بوو) مەحکوم کران. لە 29ی حوزەیرانی 1925، شێخ سەعید و 46 کەسی دیکە لە دیاربەکر لە سێدارە دران. دوای لە سێدارەدانی شێخ سەعید، گووتەی بەناوبانگی خۆی جێهێشت: "من لە پێناوی نەتەوە و ئایینەکەمدا فیدا بووم." زیادبوونی سەرکوتکاری: دوای شۆڕشەکە، حکومەتی تورکیا یاسای "تەقریر سوکون" (یاسای پاراستنی ئاسایش)ی دەرکرد، کە بووە هۆی زیادکردنی توندوتیژی و سەرکوتکاری لە دژی کورد. بە هەزاران کەس کوژران، و گوند و شارۆچکەکان وێران کران. تێکچوونی دۆخی کورد: ئەم شۆڕشە بووە هۆی دابڕانی تەواوی کورد لە هەموو جۆرە مافێکی سیاسی و ڕۆشنبیری لەناو دەوڵەتی تورکیادا، و پڕۆسەی تواندنەوە بە خێراییەکی زیاتر دەستی پێکرد. کۆتایی شۆڕشی شێخ سەعیدی پیران خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی بوو. سەرەڕای شکستهێنانی، ئەم شۆڕشە وەکو بناغەیەک بۆ شۆڕشەکانی دیکەی کورد لە باکوور مایەوە و بووە بەشێکی دانەبڕاو لە ناودارترین ڕووداوەکانی مێژووی نوێی کورد. شێخ سەعید بووە سیمبولی بەرخۆدان و قوربانیدان لە پێناوی ماف و ناسنامەی نەتەوەیی. | 
