لە مێژووی پڕ هەڵبەز و دابەزیوی گەلی کورددا، توێژی زانایانی ئایینی (مەلا و شێخەکان) تەنها ئەرکی ڕاپەڕاندنی فەرزە ئایینییەکانیان لە ئەستۆ نەبووە، بەڵکو حوجرە و مزگەوتەکان ڕۆڵی زانکۆ، ناوەندی سیاسی، و سەنگەری بەرگرییان گێڕاوە. ئەم نووسینەم تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی دووانەی "پێنووس و شمشێر" لەلایەن زانایانی کوردەوە بۆ پاراستنی خاک و زمان. مێژوو گەواهیدەرە کە زۆربەی شۆڕش و ڕاپەڕینەکان لەلایەن ئەم زاتە پیرۆزانەوە سەرکردایەتی کراون و بناغەی مانەوەی نەتەوەیان داڕشتووە.

 پێشەکی

لە لاپەڕە زێڕینەکانی مێژووی کوردستاندا، زانایانی ئایینی و شێخانی تەریقەت تەنها ڕێبەرانی ڕۆحی نەبوون، بەڵکو چرا و مەشخەڵی ڕووناککردنەوەی ڕێگای رزگاری و سەربەخۆیی بوون. حوجرە و مزگەوتەکان بۆ گەلی کورد، تەنها شوێنی خواپەرستی نەبوون، بەڵکو قەڵایەکی پتەو بوون بۆ پاراستنی زمانی شیرینی کوردی و قوتابخانەیەک بوون بۆ پێگەیاندنی ڕۆحی نەتەوەیی و بەرەنگاربوونەوەی داگیرکەران. هەر بۆیە، ئەمڕۆ هەر کەس و لایەنێک لەسەر کورسی دەسەڵات بێت، قەرزداری شەونخونی و خوێنی ئەو زانا و شێخانەیە.

ڕەهەندەکانی خەباتی زانایانی ئایینی

ڕۆڵی زانایان لە سێ ڕەهەندی سەرەکیدا بەرجەستە دەبێت:

یەکەم: پاراستنی زمانی کوردی و ئەدەبیاتی کلاسیک

لە سەردەمانێکدا کە زمانی عەرەبی زمانی ئایین و زانست بوو، و زمانی فارسی زمانی ئەدەبی باڵای ناوچەکە بوو، زانایانی کورد شۆڕشێکی ڕۆشنبیرییان بەرپا کرد:

بە کوردی کردنی ئایین و عیرفان:زانایانی وەک (مەلای جەزیری و مەولەوی) سەلماندیان کە زمانی کوردی توانای دەربڕینی عیرفانی و فەلسەفی هەیە.

دانانی کتێبی پەروەردەیی: وەک ئەحمەدی خانی کە "فەرهەنگی نەوبەهار"ی بۆ منداڵانی کورد نووسی تا لە خوێندن بێبەش نەبن.

دووەم: پێشەنگایەتی لە خەباتی سیاسی و شۆڕشدابەهۆی ئەوەی مەلاکان و شێخەکان خاوەنی دەسەڵاتی ڕۆحی و کۆمەڵایەتی بوون، خۆشەویستی نیشتمان"یان کرد بە بەشێک لە ئیمان، نموونەی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، شێخ سەعیدی پیران و قازی محەمەد سەلمێنەری ئەوەن کە ئاڵای کوردستان لە مزگەوتەکانەوە دەرچووە.

سێیەم: زانستی شەریعەت و چاکسازیی کۆمەڵایەتی زانایانی کورد تەنها دەقەکانیان لەبەر نەدەکرد، بەڵکو لێکدانەوەی نوێیان (ئیجتیهاد) دەکرد، کەسایەتیی وەک (مەلای گەورەی کۆیە) پێشەنگ بوو لە دژایەتیکردنی خورافیات و داواکردنی مافی خوێندن بۆ ژنان.

سەردەمی دامەزراندنی ئەدەبی و نەتەوەیی (سەدەی ١٦ و ١٧)

١. مەلای جەزیری (شێخی شاعیران)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٥٧٠ - ١٦٤٠ ز)

ڕۆڵ: دامەزرێنەری قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی (کرمانجی). یەکەم کەس بوو عیرفانی ئیسلامی بە کوردی بە باڵاترین ئاست نووسییەوە.

٢. فەقێ تەیران

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٥٩٠ - ١٦٦٠ ز)

ڕۆڵ: زانای ئایینی و شاعیر. گرنگی بە گێڕانەوەی مێژوو (وەک شەڕی دمدم) و تێکەڵکردنی ئایین و سروشت داوە.

٣. ئەحمەدی خانی (باوکی هزری نەتەوایەتی)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٦٥٠ - ١٧٠٧ ز)

ڕۆڵ: خاوەنی شاکاری "مەم و زین". یەکەم زانا بوو بە ڕاشکاوی داوای "دەوڵەتی کوردی" کرد و فێربوونی زمانی کوردی کردە ئەرک.

سەردەمی پەرەپێدان و قوتابخانەی بابان (سەدەی ١٨ و ١٩)

٤. مەولانە خالیدی نەقشبەندی

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٧٧٩ - ١٨٢٧ ز)

ڕۆڵ: گەورەترین زانای ئایینی سەدەی خۆی، بڵاوکەرەوەی تەریقەتی نەقشبەندی. دروستکەری یەکێتییەکی ڕۆحی لەنێوان ناوچە جیاوازەکانی کوردستان.

٥. نالی (مەلا خدر)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٠٠ - ١٨٥٦ ز)

ڕۆڵ: دامەزرێنەری قوتابخانەی شیعری سۆرانی (بابان). زانای بیرکاری و زمانەوانی بوو، شێوەزاری سۆرانی کردە زمانی ئەدەبیی باڵا.

٦. مەولەوی تاوەگۆزی (سەید عەبدولڕەحیم)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٠٦ - ١٨٨٢ ز)

ڕۆڵ: زانا و شاعیری گەورەی هەورامان. نووسەری کتێبی عەقیدەیی بە کوردی ("عەقیدەی مەرزییە") بۆ تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی.

٧. حاجی قادری کۆیی

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨١٧ - ١٨٩٧ ز)

ڕۆڵ: پردی پەڕینەوە لە کلاسیکەوە بۆ مۆدێرن. داوای دەکرد زانستە نوێیەکان (جوگرافیا، مێژوو، سیاسەت) بخرێنە ناو حوجرەکانەوە.

٨. مەحوی (مەلا محەمەد)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٣٠ - ١٩٠٦ ز)

ڕۆڵ: لوتکەی شیعری عیرفانی و تەسەوف. خانەقاکەی مەڵبەندی پێگەیاندنی زانا و ئەدیبان بوو لە سلێمانی.

٩. شێخ ڕەزای تاڵەبانی

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٣١ - ١٩١٠ ز)

ڕۆڵ: زانایەکی بەتوانای زمانەکان و ڕەخنەگرێکی دیار. دژی گەندەڵی کۆمەڵایەتی دەوەستایەوە و "جوێندان"یشی کردە بەشێک لە ئەدەبی ڕەخنەیی.

سەردەمی نوێ و شۆڕش (کۆتایی سەدەی ١٩ و سەدەی ٢٠)

١٠. پیرەمێرد (تۆفیق مەحموود هەمزە)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٦٧ - ١٩٥٠ ز)

ڕۆڵ: زانا، ڕۆژنامەنووس و ڕووناکبیر. ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە بەرزڕاگرتنی نەورۆز و پاراستنی فۆلکلۆر لە ڕێگەی ڕۆژنامەی "ژین".

١١. مەلای گەورەی کۆیە

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٧٦ - ١٩٤٣ ز)

ڕۆڵ: زانایەکی چاونەترس و چاکساز. تەفسیرێکی کوردی نووسی، دژی دابونەریتە چەوتەکان وەستایەوە و یەکەم زانا بوو کچەکەی ناردە بەر خوێندن (١٩٢٦).

١٢. شێخ مەحموودی حەفید (مەلیکی کوردستان)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٨١ - ١٩٥٦ ز)

ڕۆڵ: ڕابەری یەکەم حکومەتی کوردی لە سلێمانی و سیمبوڵی دژایەتی ئینگلیز بۆ سەربەخۆیی.

١٣. قازی محەمەد

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٨٩٣ - ١٩٤٧ ز) [لە سێدارە درا]

ڕۆڵ: قازی مەهاباد و دامەزرێنەری کۆماری کوردستان. سیمبوڵی گیانفیدایی لە پێناو ئاڵا و خاک.

١٤. مەلا عەبدولکەریمی مودەریس (نامی)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٩٠١ - ٢٠٠٥ ز)

ڕۆڵ: موفتی عێراق و پارێزەری میراتی ئەدەبی کورد. ساغکردنەوەی دیوانی (نالی، مەحوی، مەولەوی) گەورەترین خزمەت بوو بە مانەوەی ئەدەبی کوردی.

١٥. مەلا مستەفا بارزانی

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٩٠٣ - ١٩٧٩ ز)

ڕۆڵ: ڕابەری شۆڕشی ئەیلوول و قوتابخانەی بارزان (وردەکاری لە بەشی خوارەوە).

١٦. هەژار موکریانی (عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی)

ساڵی لەدایکبوون و کۆچی دوایی:(١٩٢١ - ١٩٩١ ز)

ڕۆڵ: زانای ئایینی، شاعیر و وەرگێڕ. وەرگێڕانی قورئان ("تەفسیری هەژار") و "قانون"ی ئیبن سینا.

٤. توێژینەوەی تایبەت: قوتابخانەی بارزان و مەلا مستەفا، رەحمەتی خوای لێ بێت،

قوتابخانەی بارزان نموونەیەکی بێوێنەی تێکەڵکردنی (تەریقەت، چاکسازی، و خەباتی نەتەوەیی)یە، کە لەسەر دەستی شێخ عەبدولسەلام، شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفا گەشەی کرد. ئەم قوتابخانەیە سێ کۆڵەکەی سەرەکی هەیە:

ڕەهەندی ئایینی و تەریقەت (تەزکیەی دەروون):خواپەرستی تەنها لە مزگەوت نەبوو، بەڵکو خزمەتکردنی خەڵک بە بەشێک لە پەرەستش دادەنرا.لێبوردەیی ئایینی و پێکەوەژیانی (موسڵمان، مەسیحی، جوولەکە).

ڕەهەندی کۆمەڵایەتی (چاکسازی و دادپەروەری):

قەدەغەکردنی ژن بە ژن، شیربایی، و کوشتن لەسەر شەرەف.

دابەشکردنی زەوی بەسەر جوتیاران و نەهێشتنی ستەمی دەرەبەگایەتی.

ژینگەپارێزی (قەدەغەکردنی بڕینی داری تەڕ و ڕاوکردنی بێ بەرنامە).

ڕەهەندی نیشتمانپەروەری و ڕزگاریخوازی:

گۆڕینی وەلائی خەڵک لە عەشیرەتگەرییەوە بۆ "کوردایەتی".

ڕابەرایەتیکردنی شۆڕشەکانی بارزان، کۆماری کوردستان، و شۆڕشی ئەیلوول.

٥. وانەیەکی مێژوویی: ڕۆڵی مەولانا ئیدریسی بەدلیسی

وەک وانەیەک بۆ مێژوو و سیاسەتمەدارانی ئەمڕۆ؛ لە دەوروبەری ساڵی (١٥١٤ ز)، زانای بلیمەت مەولانا ئیدریسی بەدلیسی (کۆچی دوایی ١٥٢٠ ز)ڕۆڵێکی مێژوویی گێڕا. توانی هاوپەیمانییەک لە نێوان ٢٣ میرنشینی کوردی و دەوڵەتی عوسمانیدا دروست بکات. ئەم ڕێککەوتنە زیرەکانەیە وایکرد کوردستان لە داگیرکاریی سەفەوی پارێزراو بێت و کورد حوکمی خۆبەڕێوەبەری (ئۆتۆنۆمی) هەبێت.

پەند: جاران زانای کورد نەخشەی سیاسیی ناوچەکەی دەکێشا، بەڵام ئەمڕۆ بایەخ بە ڕای زانایان نادرێت، کە ئەمەش هۆکاری لاوازیی پێگەی کوردە.

٦. ئەنجام

لە ڕێگەی ئەم نووسینەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە مێژووی "زانست، ئەدەب، و شۆڕش" لە کوردستان، مێژوویەکە لەناو جەرگەی حوجرەکان و لەلایەن زانایانی ئایینییەوە نووسراوەتەوە. ئەوان بوون کە لە تاریکترین ڕۆژگاردا، چرای زمانی کوردییان بە داگیرساوی هێشتەوە. هەر میللەتێک ڕێز لە قەڵەم و زاناکانی خۆی نەگرێت، هەرگیز بەختەوەر و سەرکەوتوو نابێت.

سەرچاوەکان

سەجادی، عەلائەدین، مێژووی ئەدەبی کوردی.

ڕۆحانی، بابە مەردۆخ، مێژووی ناودارانی کورد (تاريخ المشاهير الأكراد).

مودەریس، مەلا عەبدولکەریم، یادی مەردان (٢ بەرگ).

خەزنەدار، د. مەعروف، مێژووی ئەدەبی کوردی (٧ بەرگ).

برونەسن، مارتین ڤان، ئاغا و شێخ و دەوڵەت (وەرگێڕانی: کوردۆ).

زەکی بەگ، محەمەد ئەمین، خولاسەیەکی تەریخی کورد و کوردستان.

بەدلیسی، شەرەفخان، شەرەفنامە(وەرگێڕانی: هەژار موکریانی).

بارزانی، مەسعود، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد.

مودەریس، مەلا عەبدولکەریم، شەرحی دیوانی نالی.

میران، سەردار و شارەزا، کەریم، لێکۆڵینەوەی دیوانی حاجی قادری کۆیی.

ئەحمەد، د. کەمال مەزهەر، چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد.

هاوار، محەمەد ڕەسوڵ، شێخ مەحموودی حەفید و دەوڵەتی خوارووی کوردستان.

ئیگڵتۆن، ویلیام، کۆماری کوردستان لە مەهاباد.

خانی، ئەحمەدی، مەم و زین (وەرگێڕانی هەژار).

فوئاد، د. کەمال، مەلای گەورە؛ زانای ئایینی و چاکساز.

ئاشنا، ئومێد، پیرەمێرد و پێداچوونەوەیەک بە ژیان و بەرهەمەکانی.

مەلا عەبدوڵڵا، مەلا تاهیر، گەشتێک بەناو باخچەی ڕابەریی و سۆفیگەریدا.

قەزاز، د. شەفیق، کورد و کوردستان لە بەڵگەنامە نهێنییەکانی بەریتانیادا.

نەبەز، د. جەمال، بزووتنەوەی نەتەوایەتی کورد و ئارەزووی سەربەخۆیی.

ملو برخال، د. بلال، المدارس العلمية ودورها في إعداد العلماء والدعاة - أربيل أنموذجا (رسالەی ماجستێر).